Nacionalni park Sutjeska - Kulturno istorijsko naslijeđe

Kulturno-istorijsko naslijeđe predstavlja značajnu vrijednost Nacionalnog Parka "Sutjeska".Mnogobrojni materijalni ostaci, pisani izvori i spomenici starije i novije istorije, govore o prisustvu čovjeka na ovim prostorima od praistorijskih vremena i svjedoci su burne prošlosti ovih krajeva. Klimatske i druge karakteristike ovog planinskog područja uslovljavale su način života i privređivanja njegovih stanovnika. Od najstarijih vremena, stočarstvo je glavna djelatnost, a izgon stoke na planinu i boravak u "katunima" tokom ljetnih mjeseci, vjekovna je tradicija koja se održala i do danas. Prvobitni katuni se vežu za Vlahe, poromanjene balkanske starosjedioce. sutjeska katuniZato je ime Vlasi postalo sinonim za pojam stočar. Riječ katun ima dvojako značenje; kao prvo, to je grupa ljudi od nekoliko porodica ili domaćinstava okupljenih oko jednog poglavara ili vođe, pod čijim su rukovodstvom vršili svoje obaveze prema gospodarima čiji su bili podanici, a sa druge strane, katun znači naselje u kome na okupu živi takva grupa. Veličina katuna varira između 10, pa i do 150 domaćinstava, kako je zapisano u manastirskim poveljama iz doba Nemanjića. 

Planinsko stočarstvo, na teritoriji današnjeg Nacionalnog Parka "Sutjeska" je poznato od najstarijih vremena, a njime su se bavili Iliri, Vlasi, Sloveni. Iz tog perioda su ostali mnogobrojni toponimi, stari načini prerade mlijeka, stočarska kretanja. Ovo područje je svojom konfiguracijom, nadmorskom visinom, geološkim, klimatskim i drugim odlikama, bilo pogodno za stočarske katune. Prirodno je da su Humljani (Stolac, Ljubinje, Trebinje, Čapljina) i Rudinjani (Bileća) iz Hercegovine, natjerani prirodnim nedaćama suše, prisiljeni da traže povoljnije mjesto za ispašu svoje stoke preko ljeta. Vjekovima se kretalo istim putevima do planinskih pašnjaka. Kada bi upitali planinštare Humljane ili Rudinjane, od kada dolaze na planinu odgovarali bi: "Ova je planina naša od starina. Tu mi je izlazio čukunđed, prađed, otac, pa sada i ja!"

Na širem području današnjeg Nacionalnog Parka "Sutjeska" je prije II svjetskog rata preko ljeta držano prosječno oko 150.000 grla sitne stoke. Posebno brojni katuni su bili na Zelengori, koja je pružala optimalne uslove za planinsko stočarstvo, zbog obilja trave i brojnih izvora. Danas je unutar Nacionalnog Parka "Sutjeska" aktivno još samo nekoliko katuna na Zelengori, kao i katun na Prijevoru, ispod samog vrha Maglića. Ovdje se mogu sresti najstariji elementi materijalne i duhovne kulture ovih krajeva. 

zelengora stocarstvo
U Rimskom periodu, ovo je bilo važno tranzitno područje, kao uostalom i kasnije, u srednjem vijeku, doba Turaka, pa i u današnje vrijeme. Samo mjesto Tjentište je dobilo ime od latinske riječi tentorium - šator, jer se vjerovatno razvilo na mjestu karavanske stanice, gdje su karavani noćijevali u šatorima.
U srednjem vijeku, bosanski velikaši nastojali su da održe ovo područje zbog njegove važnosti i položaja na značajnom karavanskom putu iz Dubrovnika. Današnje područje Parka nalazi se na prostoru nekadašnjih triju srednjovjekovnih župa: Sutjeske (Sutiescha), Drinavljeva (Drinazeua) i Zagorje (Xagorie), sa glavnim župskim sjedištima u gradovima VratarTodjevac i Veletin. O tom periodu postoje brojni pisani izvori, posebo iz dubrovačkog arhiva, a sačuvani su, u većoj ili manjoj mjeri, i ostaci srednjovjekovnih utvrdaVratar i Tođevac, crkava na Prijeđelu i Budošu, te brojne skupine nadgrobnih spomenika (stećaka) na nekoliko lokacija u Parku.

sutjeska 2

U novijoj istoriji, tj. u II svjetskom ratu, na ovim prostorima se odvijala jedna od najtežih i najkrvavijih bitaka koje su partizanske snage vodile protiv združenih njemačko-italijanskih i kvinsliških trupa. Bitka na Sutjesci (Peta ofanziva, "Operacija Schwarz") odvijala se od 15. maja do 15. juna na prostorima Crne Gore, istočne Hercegovine i istočne Bosne, a završne i najkrvavije borbe su se odigrale na području rijeke Sutjeske i planinama koje je okružuju. U toku tih mjesc dana borbe, poginulo je preko 7.500 partizanskih boraca Glavne operativne grupe NOVJ-e, među njima i veliki broj ranjenika Centralne bolnice, koja se kretala sa tom partizanskom grupacijom. U spomen na tu veliku bitku, na Tjentištu je izgrađen memorijalni kompleks, čiji je centralni dio monumentalni spomenik, rad akademskog vajara Miodraga Živkovića, kao i spomen-kuća Bitke na Sutjesci, arhitektonsko remek djelo, tada veoma mladog beogradskog arhitekte,Ranka Radovića. Na teritoriji Parka se još nalazi niz manjih spomen obilježja na najznačajnijim mjestima vezanim za događaje i ličnosti iz ove bitke.

* ”Evoluciono stablo” već nekoliko godina i u ove dve različite knjige objavljuje Čarls Dženks (“Arhitektura dana” i “Jezik Post-moderne arhitekture”) i to 1991. i 1993. Ime Ranka Radovića, u okvirima “metaforično-metafizičke” orjentacije i pod naslovom “Romantično oživljavanje narodne tradicije” nalazi se među najvećim imenima arhitekture danas u svijetu.

Miloš Jeftić: Slojeviti putevi Ranka Radovića, Grafikom Beogard, 1995.

“Treba li da vam kažem da je spomen-kuća bitke na Sutjesci složena kao grupa krovova, tradicionalnih, u sasvim modernom ključu, između piramida i njihove arhaične stabilnosti i lokalnih, regionalnih, četvorovodnih drvenih čatmara, ambara i krovinjara. Zida i zidova kuća uopšte nema, nego je KROV jedan zakošeni zid koji izrasta iz tla, kao da je ophrvan i snegom i teretom, a zid je opet zakošeni krov, i tamo i tamo. Zar nismo govorili o dvojnosti i o istovremenom prisustvu tek samo prividno suprotstavljenih glasova. Spolja kuća izgleda savršeno mala (ko će se takmičiti sa Volujakom i Gornjim Barama?),  a takva ista, iznutra izgleda ogromna. Njena visina na vrhu je 12 metara, cela četiri sprata, a čini se jedno lepo “prizemlje”.

Najzad, složio sam kuću sa prirodom, ona joj pripada i leži u Dolini, kao da je takav prirodni reljef i u isto vreme znak ljudi, njihovog seoskog skupa, pre nego je rat, tu koju desetinu metara dalje, u istinskom požaru odneo kuće. U jednom sumraku, sunce je prodiralo kroz oblake, ali je pri kraju svojih snaga, učinilo mi se da su moji krovovi stene, a daleke, sive gromade planine ličile su mi na bezmerne krovove koji paraju nebo”.
sutjeska spomen obiljezja

Iz istorijskih izvora:

Hitlerovo naređenje pred "Operaciju Schwarz": "Jedinice su dužne i ovlaštene da u ovoj borbi, bez ograničenja, takođe prema ženama i prema djeci, upotrijebe svako sredstvo samo ako ono vodi uspijehu... Nijedan Nijemac koji se bori protiv bandi ne smije zbog držanja u borbi protiv bandi i njihovih pristalica da bude pozvan na disciplinsku ili vojno-sudsku odgovornost".

Naredba generala Litersa, komandanta njemačke 118. lovačke divizije: "Strijeljati, poslije saslušanja, onoga ko stvarno učestvuje u borbi protiv njemačke vojske i kao takav bude zarobljen... Trupe će prema stanovništvu koje se pokaže neprijateljski raspoloženo postupati sa brutalnom nemilosrdnošću". 

Iz izvještaja intendanta njemačke 369. divizije, tokom "Operacije Schwarz": "Trupe se hrane svježim mesom, kobasicama, ranim povrćem i redovno dobijaju specijalno sledovanje čokolade, sušeno voće, omot koncentrata šećera i vitamina...

Iz sjećanja Mare Kusturić, učesnice Bitke na Sutjesci: "Naš jelovnik na Košuru bio je raznovrstan: puževi, bukova kora, bukovo lišće, trava kiselica..."
sutjeska 01

foca

Nacionalni parkovi u BiH

bubo

header-pic2
vmc antena sarajevo
vmc rsg

vipservice

Promo materijali - download


powered by MGE & NCU